آشنایی با...

تاریخچه کاشی و سرامیک در جهان

هنر كاشي سازي معرق يا كاشي گل وبته كه نزد اروپائيان بيشتر به موزائيك شهرت دارد، از قرن هفتم هجري بتدريج زينت بخش معماري ايران، به ويژه بناهاي مذهبي گرديد. اهميت كاشي معرق نسبت به انواع ديگر كاشي، زيبائي فوق العاده ودرجه استحكام آن است و به همين دليل پس از گذشت ساليان سال بر روي بناها بر جاي مي ماند.
براي ساخت كاشي معرق ابتدا كاشي را به قطعات كوچك يا بزرگ بريده و طبق نقشه اي كه قبلا تهيه گرديده پهلوي هم مي چينند و سپس با دوغ آب گچ درزها و منافذ را پر مي كنند به طوري كه تمامي آن به صورت يك قطعه كاشي يكپارچه درآيد و زماني كه سفت و محكم شد آن را بر روي بنا نصب مي كنند
هنرمندان دوره تيموريه كاشي كاري معرق رادرشرق ايران توسعه داده و بسياري ار بناهاي مذهبي اين ناحيه به ويژه درهرات، سمرقند و بخارا پايتخت هاي تيمور و جانشينان او با كاشي معرق تزئين گرديده است. به موازات رونق اين نوع كاشي درخراسان بزرگ استفاده ازآن در شهرهاي ديگر ايران نيز رواج يافت.
مسجد مولانا به تاريخ 848 ه.ق مدرسه غياثيه خرگرد، به تاريخ 848 ه.ق مسجد گوهرشاد ، 821ه.ق ، مدرسه دودر 843ه.ق دراستان خراسان، مقبره شيخ صفي الدين اردبيلي و مسجد كبود 870ه.ق در استان آذربايجان و مدرسه امامي 725ه.ق درامام شهر 857ه.ق و هارون ولايت به تاريخ 918 ه.ق ومسجد امام خميني (مسجد شاه سابق) مدرسه چهارباغ متعلق به عهد صفويه در اصفهان و مدرسه خان 1024ه.ق در شيراز و مسجد جامع يزد 861ه.ق وبالاخره مسجد ورامين دراستان مركزي 722ه.ق ازجمله بناهاي مذهبي هستند كه شاهكار كاشيكاري هاي معرق رادربر مي گيرد. در كاشيكاري معرق رنگ هاي متنوع بكار برده شده كه دراين بين رنگ هاي سفيد و آبي تيره، فيروزه اي سبز و پرتقالي بيشتر به چشم مي خورد.
تا اوايل قرن 17 اين سبك كاشي كاري درايران رواج داشته است.
طرحهائي كه دراين زمان بيشتر مشاهده گرديده اند عبارتند از: گل وبرگ به هم پيچيده ويك قطعه، گل آبي (رز آبي) و لاله آبي از چين و گلدان وگاهي نيز پرندگان.
رنگ هاي اين آثاركاملا بارنگ هاي كاشي هائي كه درقرن 13 ساخته شده و در تركيه مشاهده گرديده متفاوت است. اين رنگ ها: آبي، فيروزه اي متمايل به زرد، قهوه اي، سبز، سفيد، ارغواني ويك رنگ قرمزمات نپخته كه بر روي سطوح بدنه هاي خاك رسي و يا برروي يك لعاب زرد رنگ نقاشي شده مي باشد.
اينگونه موزائيك ها نيز كاملا با موزائيك هاي تركيه تفاوت دارند. اهميت فوق العاده اين كاشي ها وزيبائي مخصوص آن ها فقط اثرهنر لعاب كاري با ضخامت زياد آن مي باشد كه رنگ لعاب كاملا مشخص بوده و درخشندگي مخصوص خود راظاهر مي سازد. خواص مخصوص خاك رس و درجه حرارت پخت كم بيسكويت هاي (خشت هاي كوچك) مواد ايراني وضخيم شدن لعاب درحين انجماد مي تواند دليل زيبائي موزائيك هاي فوق باشند. وجود لعاب شفاف كه برروي آنها داده شده مي تواند موجب پيدايش درخشندگي بيشتر رنگ ها بوده باشد.
در مرز سده هاي 13-14 ساختمان هاي مهمي درتبريز وحومه آن بنا گرديدند ازآنجمله مقبره غازان خان ايلخاني مغول كه داراي گنبدي بسيار بلند بوده و يا سنگ مرمر تزئين شده است، مسجد وزير، تاج الدين عليشاه گيلاني مي باشد .
برخي ازساختمان هاي مهم كه درآغاز سده ي 14 ساخته شده اند به شرح زيرمي باشد: مسجد ويا مقبره هشت ضلعي وگنبددار الجايتو خان در سلطانيه، مسجدي در ورامين با سر در نوك تيز و گنبد كه با كاشي هاي لعابي رنگارنگي پوشيده شده وكنده كاري هاي عالي محراب الجايتو خان در مسجد جامع قديمي اصفهان كه بسيار جالب و زيبا است.
ازاواخر دوره تيموريه وآغاز دوره صفويه استفاده از نوع ديگري ازكاشي معروف به كاشي خشتي يا هفت رنگ در تزيين بناهاي  گوناگون متداول شد.
همانطور كه قبلا نيزياد گرديد، دراواخر دوره هاي تيموري و صفويه بتدريج تزئينات كاشي هفت رنگ جايگزين كاشيكاري معرق گرديد. تحويل و رواج كاشي هفت رنگ را تا حدودي ميتوان ناشي از دلايل اقتصادي و سياسي دانست. با توجه به اهميت معماري واحداث روزافزون بناهاي مذهبي و غيرمذهبي در دوره صفويه معماران برآن شدند كه در تزئين بناهاي گوناگون از شيوه تزئيني كاشي هفت رنگ بهره گيرند. با استفاده از اين شيوه هنرمندان قادر بودند.